Luật Đất đai (sửa đổi): Chuyển tư duy bồi thường sang tái thiết cuộc sống người dân

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, sáng 29/10, tại Nhà Quốc hội, dưới sự chủ trì của Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi). Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng đã báo cáo, giải trình và làm rõ một số vấn đề được đại biểu Quốc hội quan tâm, trong đó có thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; giao đất, cho thuê đất; tài chính đất đai và phân cấp, phân quyền trong quản lý đất đai.

Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Bộ trưởng trân trọng cảm ơn các đại biểu Quốc hội đã đóng góp nhiều ý kiến thẳng thắn, tâm huyết, trách nhiệm và sâu sắc đối với dự thảo Luật.

Qua tổng hợp 208 lượt ý kiến thảo luận tại Tổ cùng 32 ý kiến phát biểu và 4 lượt tranh luận tại Hội trường, Bộ trưởng cho biết đa số đại biểu tán thành với hồ sơ dự án Luật được chuẩn bị công phu, đầy đủ và đã nghiêm túc tiếp thu nhiều ý kiến của Quốc hội.

Chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống người dân

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm là thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, quy định về thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng trong dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở tuân thủ Hiến pháp, thể chế hóa Nghị quyết số 21-NQ/TW và các nghị quyết liên quan. Các quy định hướng tới bảo đảm chặt chẽ, không lạm dụng việc thu hồi đất, đồng thời không tạo khó khăn cho quá trình triển khai dự án.

Đối với ý kiến đề nghị cân nhắc việc thu hồi đất đối với các công trình sự nghiệp được Nhà nước cho phép hoạt động do phạm vi áp dụng rộng, Bộ trưởng cho biết Chính phủ đã thảo luận và nhận thấy quy định trong dự thảo kế thừa Luật Đất đai năm 2024, không phải nội dung mới. Quy định này cũng nhằm thể chế hóa các nghị quyết của Trung ương về phát triển văn hóa, giáo dục, đào tạo, khoa học, công nghệ, đồng thời bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận đất đai giữa khu vực công và khu vực tư.

Đáng chú ý, dự thảo Luật đã tiếp thu quan điểm chuyển từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất” theo tinh thần Nghị quyết số 21-NQ/TW.

Theo đó, việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư không chỉ dừng ở giá trị tài sản bị thu hồi mà còn hướng tới cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người dân có đất ở bị thu hồi.

Các phương án được đưa ra gồm bồi thường bằng đất có cùng mục đích sử dụng với đất bị thu hồi, bằng loại đất khác, bằng nhà ở hoặc bằng tiền; ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ đối với các dự án đô thị; cho phép hoán đổi phần đất ở bị thu hồi sang diện tích còn lại của thửa đất hoặc sang thửa đất khác thuộc quyền sử dụng của người dân trong địa bàn cấp xã nơi có đất thu hồi.

Trường hợp người sử dụng đất có nhu cầu thu hồi phần diện tích còn lại, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét, quyết định. Khu tái định cư được bố trí nhiều cấp nhà, mức diện tích phù hợp với mức bồi thường và khả năng chi trả, đồng thời bảo đảm đầy đủ hạ tầng an sinh, xã hội.

Dự thảo cũng làm rõ cơ chế hoàn trả kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư mà nhà đầu tư đã ứng trước. Theo đó, ngân sách nhà nước hoàn trả toàn bộ khoản kinh phí này bằng hình thức trừ vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất; phần còn lại được tính vào chi phí đầu tư của dự án. Trường hợp dự án chấm dứt hoạt động, Nhà nước hoàn trả phần kinh phí đã ứng trước.

Đơn giản hóa quy hoạch, phân loại đất và thủ tục giao đất

Về phân loại đất, Bộ trưởng cho biết các ý kiến cơ bản thống nhất với định hướng của dự thảo Luật, theo đó phân thành ba nhóm chính: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và nhóm đất dự trữ phát triển.

Việc phân loại đất không chỉ phục vụ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất mà còn đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, đặc biệt là công tác thống kê, kiểm kê đất đai.

Đối với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, dự thảo được hoàn thiện theo hướng nội dung sử dụng đất là một nội dung của quy hoạch tỉnh. Kế hoạch sử dụng đất cấp xã được xây dựng theo hướng đơn giản, số hóa, lồng ghép các quy hoạch; chỉ phân bổ những chỉ tiêu cứng do quốc gia giao và cập nhật định hướng sử dụng đất của các quy hoạch ngành.

Liên quan đến giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất, Bộ trưởng cho biết các ý kiến cơ bản thống nhất với việc phân định rõ những trường hợp phải đấu giá, đấu thầu và những trường hợp không phải thực hiện các thủ tục này, cũng như các trường hợp thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất.

Riêng nội dung sử dụng đất thông qua thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất để thực hiện dự án nhà ở thương mại, tiếp thu kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, ý kiến thẩm tra của các cơ quan Quốc hội và ý kiến đại biểu, Chính phủ đề xuất tiếp tục thực hiện thí điểm theo Nghị quyết số 171/2024/QH15 của Quốc hội, thay vì đưa ngay nội dung này vào Luật Đất đai (sửa đổi).

Đổi mới cơ chế xác định giá đất từ năm 2028

Về tài chính đất đai và giá đất, dự thảo Luật tiếp tục quy định Nhà nước quyết định giá đất, nhưng đổi mới phương thức xác định theo hướng sử dụng bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất, không quy định giá đất cụ thể.

Bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh ban hành, áp dụng từ ngày 1/1/2028.

Đối với các dự án lấn biển, việc xác định giá đất tiếp tục thực hiện theo Nghị quyết số 254/2024/QH15 của Quốc hội, trong đó áp dụng giá đất cụ thể. Từ ngày 1/1/2028, việc xác định giá đất sẽ được thực hiện đồng bộ theo cơ chế mới của Luật, dựa trên bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất.

Về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất, dự thảo được rà soát nhằm bảo đảm đầy đủ các quyền đã được ghi nhận trong Luật Đất đai năm 2024.

Đối với công chứng, chứng thực, Chính phủ đề xuất giao Chính phủ quy định loại hợp đồng thực hiện quyền của người sử dụng đất phải công chứng, chứng thực, phù hợp với lộ trình chuyển đổi số và kết nối liên thông dữ liệu quản lý đất đai.

Theo Bộ trưởng, cách tiếp cận này vừa bảo đảm tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị, vừa tạo sự chủ động, linh hoạt trong thực hiện, giảm thủ tục tuân thủ cho người dân, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

44 triệu thửa đất bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống”

Về phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số, Bộ trưởng cho biết đa số ý kiến thống nhất với việc quy định cụ thể thẩm quyền thực hiện các nội dung quản lý đất đai trong Luật.

Tuy nhiên, một số đại biểu lưu ý việc phân cấp phải đi đôi với năng lực thực thi và điều kiện bảo đảm, nhất là ở cấp xã. Cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy định nhằm bảo đảm tính khả thi, đồng thời xây dựng cơ chế giám sát, hỗ trợ và hướng dẫn trong quá trình thực hiện.

Đối với chuyển đổi số, dự thảo Luật quy định mỗi thửa đất được gắn một mã định danh duy nhất, thống nhất trên phạm vi cả nước, làm cơ sở tham chiếu cho các mã định danh trong những cơ sở dữ liệu quốc gia.

Theo thống kê mới nhất, tổng số thửa đất được rà soát, cập nhật tại 34 tỉnh, thành phố là hơn 105triệu thửa. Trong đó, 70 triệu thửa đã được đồng bộ có dữ liệu; 44 triệu thửa bảo đảm tiêu chí “đúng, đủ, sạch, sống” đã kết nối với các cơ quan C06 và C12 của Bộ Công An.

Khi dữ liệu đất đai được bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống”, việc thực hiện thủ tục hành chính của người dân sẽ đơn giản, thuận lợi hơn. Cơ quan, người có thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính không được yêu cầu cung cấp lại thành phần hồ sơ đã có trong cơ sở dữ liệu đất đai được công bố. Việc thông báo yêu cầu bổ sung hồ sơ, nếu có, chỉ được thực hiện một lần.

Những quy định này hướng tới giảm giấy tờ, hạn chế việc người dân phải cung cấp lặp lại thông tin và nâng cao hiệu quả giải quyết thủ tục hành chính trong lĩnh vực đất đai.

Dự kiến chỉ ban hành hai nghị định hướng dẫn thi hành

Để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản, dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) được chỉnh lý theo hướng đề xuất thời điểm có hiệu lực từ ngày 1-7-2027, đồng thời bổ sung quy định chuyển tiếp cho giai đoạn trước khi Luật có hiệu lực.

Đối với các góp ý liên quan đến trình tự, thủ tục thực hiện quyền của người sử dụng đất và những điều, khoản cụ thể của dự thảo, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp thu, hoàn thiện theo hướng quy định rõ ràng, cụ thể, hạn chế cách hiểu khác nhau.

Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho biết Chính phủ dự kiến chỉ ban hành hai nghị định để quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật, nhằm bảo đảm hệ thống quy định pháp luật về đất đai đơn giản, gọn nhẹ và dễ tiếp cận.

Kết thúc phần giải trình, Bộ trưởng khẳng định cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến của đại biểu Quốc hội để hoàn thiện dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), bảo đảm chất lượng và tính khả thi của các quy định khi triển khai trong thực tiễn.